Glutenvrij eten en andere diëten

Glutenvrije penne in Due Fratelli

Als je - uit overtuiging of omdat het echt moet - gluten-, lactose, suiker-  of vleesvrij eet, heb je het op reis niet zo makkelijk, zeker niet in Hongarije, waar de nationale keuken zwaar leunt op vlees, room, pasta en gebak. Maar ook in Hongarije begint gezonder eten door te dringen, en zeker in Budapest vind je een groeiend aantal restaurants dat voorziet voor bepaalde groepen, of in ieder geval een kaart heeft die duidelijk maakt of er gluten, lactose of vlees in het eten zit. Goed om te weten: mentes betekent zonder. Glutenmentes is zonder gluten, tejmentes zonder melk, tojásmentes zonder ei en cukormentes zonder suiker.
Hieronder een lijst met handige adressen. Het overzicht is zeker niet volledig, en goede tips zijn altijd welkom.

De Köles Reformkonhya (Reformkeuken) in het zevende district is het enige echt glutenvrije restaurant in Boedapest. Glutenvrij betekent uiteraard niet per se vegetarisch, en Köles heeft dan ook vleesgerechten op de kaart. Maar een groot deel van de gerechten is wel degelijk vleesloos. Het is een zelfbedieningsrestaurant, maar het eten is goed. Het restaurant, aan de rand van de joodse wijk, is helaas alleen geschikt om te lunchen, want het is maar tot zes uur 's avonds open. Bovendien richt het zich vooral op Hongaren, en is de website alleen in het Hongaars.
Ook alleen open overdag en alleen door de week is de Nemsüti Bisztró, niet zozeer een bisztro als eerder een ontbijt- en lunchzaak, met vegetarisch broodjes, salades, gebak en burgers. De zaak is niet vegan of glutenvrij, maar geeft wel aan welke gerechten dat wel zijn.

Napfényes, met twee vestigingen in de binnenstad van Pest, richt zich in de eerste plaats op vegetariërs en veganisten. Met een behoorlijke nadruk op seitan als vleesvervanger zijn veel gerechten bepaald niet geschikt voor mensen die glutenvrij willen eten, maar wel weer geschikt voor diegenen die melkproducten vermijden. Napfényes houdt rekening met andere dieetwensen en de kaart geeft aan welke gerechten glutenvrij zijn. Het menu omvat onder meer vegan versies van traditionele Hongaarse gerechten als gevulde kool. Ook raw-food liefhebbers vinden er gerechten van hun gading, Beide vestigingen openen om 12 uur 's middags, de bistro sluit om 9 uur 's avonds, het restaurant, gevestigd in een gezellig ingericht keldergewelf. om 10.30. Behalve vlees- en melkvrij is Napfényes overigens ook nog alcoholvrij.
Govinda, op een steenworp afstand van de Kettingbrug. wordt gerund door de Hare Krishna beweging. Het eten is er vegetarisch. niet per sé glutenvrij of vegan, en het aanbod deels Indiaas, deels Europees. De nieuwere Govinda Vega Corner, ook in het centrum van Pest, is wel vegan. Beide zijn alcoholvrij.

Wie toch graag een glas wijn bij zijn eten wil, kan terecht bij Köleves, ook in het zevende district. Niet vegetarisch, niet glutenvrij, maar op de kaart staan altijd interessante gerechten die wel geschikt zijn voor vegetariërs, veganisten of mensen die geen gluten of melkproducten eten. De ingrediënten worden van biologische producenten betrokken en komen zo veel mogelijk uit de buurt van Boedapest.

Het Due Fratelli restaurant en pizzeria in Buda net buiten de Burchtheuvel, biedt een hele keur aan glutenvrije pizza's en pastagerechten.
Ook in Buda, en een beetje uit de loop voor de meeste toeristen, is Etna Ristorante en Pizzeria. Zoals de naam doet vermoeden, ook een Italiaan. Het restaurant, in de Rozsakert Shopping Mall in het tweede district. heeft  een uitgebreide glutenvrije kaart. Wie in het eerste, tweede, derde of zevende district woont, kan ook laten thuisbezorgen.

De Grote Markt, voor wie van lekker eten houdt

Grote Markt, Boedapest

Goulash en paprika. Daarmee houdt de kennis van de meeste buitenlanders over de Hongaarse keuken wel op. Voor wie meer wil weten over die keuken is een culinaire wandeling over de Grote Markt aan de Pestzijde bij de Szabadságbrug een goede plek om te beginnen. Het is een feest om tijdens die wandeling typische producten te vergaren en die na afloop op een bankje in de zon in een kleine picknick op te eten.

De kramen op de markt verkopen min of meer alles dat Hongarije traditioneel en minder traditioneel te bieden heeft, van groente, fruit, peulvruchten en gerookte kazen tot wilde paddenstoelen, worsten, vis, vlees, wild, zuurwaren, brood en gebak en kruiden.

Hoewel je tegenwoordig het hele jaar door tomaten en courgettes kunt krijgen, wordt er in Hongarije veel meer  dan in Nederland nog met de seizoenen meegekookt. Dat zie je op de markt. Mei biedt enorme bergen asperges, aardbeien en enorme radijzen. Dan komen de zoete kersen en morellen van de vroege zomer, gevolgd door watermeloenen, pruimen, bergen tomaten en vroege appels en een lichtgroene dikke courgetteachtige groente die in slierten gesneden met zure room en dille wordt gestoofd. In de winter voeren allerlei koolsoorten en wortelgewassen de boventoon. Vooral oudere huisvrouwen maken zelf nog in, en kopen in het seizoen dan ook enorme hoeveelheden.

Wat daar in het oog springt, zijn de bergen vlees, spek en varkensvet bij de slagers. Maar wie even verder kijkt, ziet dat die slagers ook ruim in het orgaanvlees zitten: Hongaren schuwen het eten van pens, lever of longen niet. Zelfs varkenskoppen en de klauwen van kippen vinden aftrek. En ganzen en niet te vergeten enorme ganzenlevers. De kritiek op het vetmesten van ganzen is in Hongarije nog niet echt doorgedrongen. Veel van de 'Franse' ganzenlever komt tegenwoordig van Hongaarse boeren.

De visafdeling in de kelder biedt een keur aan zoetwatervissen, waaronder aquaria met levende karpers, en even verderop zitten de zuurwinkels die iedere denkbare groente in ingemaakte vorm aanbieden, hetzij in zuur ingelegd, hetzij gefermenteerd. Je vindt er zuurkolen die in hun geheel in het vat zijn gegaan en gefermenteerde augurken met hun eigen, zuur-zoute smaak.

In een aparte afdeling bieden producenten van het platteland hun eigen waren aan: robuust smakende schapen- en geitenkazen, verse melk zo uit de koeltank, kruiden en groenten uit eigen tuin, thuis gekookte jams en geweckte sausen en wilde paddenstoelen. Onontkoombaar zijn ook de kramen met paprikapoeder. Die kramen zelf zijn behoorlijk toeristisch, maar het paprikapoeder is een onmisbaar ingrediënt in Hongaarse worden en natuurlijk in de gulyás, zoals goulash eigenlijk heet.

Waarmee we weer terug zijn bij het cliché dat is eigenlijk geen cliché is. Gulyás lijkt namelijk niet op het gerecht wat buiten Hongarije onder die naam wordt verkocht. Het is geen stoofpot en ook geen gebonden soep, maar een dunne soep, die rijkelijk gevuld is met aardappels, uien, wortels en vlees en gekruid wordt met onder meer paprika. De soep moet liefst een paar uur boven een vuurtje in de tuin hebben staan pruttelen. Wie Hongaarse gulyás wil proeven, kan op de bovenste verdieping van de markt terecht, bij het zelfbedieningsrestaurant dat daar gevestigd is of bij de diverse kramen die Hongaars en minder Hongaarse eten aanbieden.

Mei, festivalmaand in Boedapest

Palinkafestival

Mei is festivalmaand in Boedapest. Het begint op de eerste mei groots met een spectaculaire luchtshow en Formule-1 auto’s rond de Donau-oevers en de bruggen in het centrum van de stad en met een feest in het Stadspark achter het Heldenplein met muziek en kraampjes met ambachten en handwerk. Maar er zijn in de maand mei ook heel veel kleine festivals, varierend van locale buurtfeesten en musea die speciale evenementen organiseren tot het jaarlijkse stripboeken-festival in de Joodse Wijk en diverse brood-, bier- en wijnevenementen. Het is kortom weer lekker lente: podia met Hongaarse bands en artiesten,  kraampjes met eten en drinken, en massa’s mensen die slenteren en zich vermaken. Een overzicht:

1 mei, Tabánfestival

Het jaarlijkse buurtfeest van het Tabán district (de wijk ingeklemd tussen de Burchtheuvel en de Gellért heuvel) met gratis optredens van allerlei artiesten in het park aan de voet van de Erzsébet brug. 

2 mei Óbudadag

Het buurtfeest van Oud Boeda, het district waar het ooit allemaal begon. Op en rond het oude Hoofdplein (Fő tér) aan de voet van de Rákóczi brug zijn diverse podia en wordt de hele dag gefeest. 

7-10 mei Pálinkafestival

Palinka is de Hongaarse sterke drank, meestal gestookt van pruimen of abrikozen, maar ook van ander fruit als peren of kersen. Het hele weekeinde zijn er in het Stadhuispark in het centrum van de stad (naast het Deák tér) gratis concerten en presenteren pálinkaproducenten hun brouwsels. Misschien niet iets voor ’s ochtends vroeg. 

8-10 mei: Rosaliafestival

Een wijnfestival waar wijnhuizen hun rosé en mousserende wijnen presenteren. In de Gesztenyéstuin bij het MOM winkelcentrum in Boeda. Behalve wijn zijn er gratis optredens van artiesten (waaronder op vrijdagavond om acht uur Boggie, de Hongaarse kandidaat voor het Eurovisiesongfestival) en allerlei stalletjes. In het aanpalende Boedapest Congres Centrum is een grote wijnshow (toegang niet gratis). 

10 mei: Stripboekfestival

De grootste stripboekenhappening van Hongarije wordt alweer voor de elfde keer georganiseerd, met een markt, optredens, theater en ontmoetingen met en tussen kunstenaars. Uit Nederland is striptekenaar en illustrator Typex aanwezig wiens strip over Rembrandt in het Hongaars is vertaald. Toegang: 600 forint. 10.00 tot 18.00 in de Dürer Kert, Pest XIV. Ajtósi Dürer sor 19-21,

9-10 mei: Brood en gebakfestival

De naam zegt het al. Op de pleinen van het grote Paleis op de Burchtheuvel presenteren Hongaarse bakkers en banketbakkers hun deegwaren, gebakjes, koekjes en wat dies meer zij. Er zijn ook allerlei folklore dansshows en traditionele muziekoptredens.

16-1:7 mei Museumfestival

Gratis optredens, workshops en nog veel meer in de tuin van het Nationaal Museum in Pest (Múzeum körút 14).

16-17 mei: Romeins festival

Op het jaarlijkse Floráliafestival probeert het Aquincummuseum in Óbuda de Romeinse tijd tot leven te wekken. Er zijn onder meer gevechtsdemonstraties van en met Romeinse soldaten, gladiatoren en Keltische strijders, en demonstraties van ambachten en handwerk uit de Romeinse tijd. Verder is er Romeins theater. 

15-17 mei: Belgisch bierfestival

Belgische brouwerijen presenteren in totaal 196 verschillende bieren, dus als je daar geen bier vindt dat je lekker vindt? In de Bálna (Walvis) aan de oever van de Donau (Fővám tér 11-12), 

21-24 mei: Gourmetfestival

Een hele reeks Hongaarse toprestaurants presenteren hun kookkunsten in het Millenáris Park in Boeda (naast het Mammut winkelcentrum). Centraal staat dit jaar de paprikás csirke (kip in paprikaroomsaus), waar Hongaarse topkoks een nieuwe draai aan zullen geven. Voor wie daar niet van houdt: er zijn ook allerlei andere dingen te proeven. Zowel de Hongaarse Michelinrestaurants als de beste restaurants op het platteland sturen een kok. Een dagkaart kost €12, een pas voor alle dagen €25. Dagkaart en pas geven recht op onder meer een gratis wijnglas, koffie en een gourmettijdschrift, maar voor het eten tijdens het festival moet apart worden betaald.

Nationale parken: Aggtelek

Bron: Wikipedia

Hoewel relatief onbekend bij toeristen, is het Aggtelek-grottenstelsel op de grens van Hongarije en Slowakije zeker de moeite waard. Het maakt deel uit van het Aggtelek Nationale Park en is een van de drie grotten wereldwijd die op de Werelderfgoederenlijst van Unesco staan. Het grottenstelsel is het leefgebied van zo'n 500 diersoorten, waarvan sommige alleen hier voorkomen. 

Er zijn inmiddels 1200 grotten in het stelsel bekend, waarvan een deel voor bezoekers te bezichtigen is tijdens dagelijkse rondleidingen. Wie de grotten diepgaander wil verkennen, kan ook aparte tours naar minder bezochte delen boeken. De grotten zijn ook van de Slowaakse kant toegankelijk, en 

Een van de redenen waarom Aggtelek relatief onbekend is, is ongetwijfeld de bereikbaarheid. Met het openbaar vervoer ben je vanaf Boedapest een halve dag onder weg, en zelfs met de auto is het een dikke 2,5 uur rijden. Wie dat wel erg ver weg vindt voor een bezoek aan een grot, hoe mooi die ook is: Aggtelek heeft natuurliefhebbers meer te bieden. 

Het karstgebergte waaronder de grotten zich hebben gevormd, was in de communistische tijd grensgebied, wat er destijds garant voor stond dat een gebied met rust gelaten werd. Hoewel het naburige Slowakije een socialistisch broederland was, was de grens voor de meeste mensen streng verboden terrein. De natuur profiteerde ervan.

Tegenwoordig zijn in het nationale park tal van wandelroutes uitgezet. Er zijn tochten met een gids (helaas in het Hongaars), maar op de website van het park zijn uitvoerige Engelstalige beschrijvingen te vinden van wandeltochten die bezoekers op eigen houtje kunnen doen, inclusief de route en achtergrondinformatie over bezienswaardigheden en natuur.

Bodvalenke

Het is ook mogelijk om fietsen te huren of kano's voor een tocht door de Bodrogzug, een natuurgebied in de bocht waar de rivieren de Bodrog en de Tisza elkaar ontmoeten, dat niet bedijkt is en daardoor regelmatig onder water staat. Omdat het een natuurgebied is, moet voor kanotochten een vergunning worden aangevraagd. 

Wie een auto heeft, kan ook een bezoek brengen aan het naburige Bodvalenke, een dorp waarvan de blinde muren van veel huizen dat door kunstenaars uit de Roma (zigeuner-)gemeenschap zijn voorzien van enorme fresco's. Van de ambitieuze plannen voor toeristische ontwikkeling van een aantal jaren geleden is helaas weinig terechtgekomen, maar de fresco's zijn zeker het bekijken waard. 

De website van het Nationale Park heeft verder een overzicht over andere bezienswaardigheden in de regio. 

Gratis WiFi in Budapest

Smart phones zijn geweldig, maar international roaming kosten kunnen, ook binnen de EU, achteraf een aardige domper zijn op de vakantiepret. Gelukkig ben je in Budapest zelden ver van een plek waar je gratis het internet op kunt, want de stad heeft in vergelijking met andere steden een enorm aanbod aan WiFi hotspots, zowel binnen als in de open lucht.

Een gratis WiFi-verbinding is tegenwoordig haast een standaardservice van ieder zichzelf respecterend café of restaurant in de stad. Gezien de voorliefde van Hongaren om hun zaken niet op kantoor, maar in een café af te wikkelen (er worden complete taalcursussen aan cafétafels gegeven), moet je als café wel, wil je je klanten niet verliezen.

Gratis heeft soms overigens wel beperkingen: de verbindingen zijn wel geschikt voor het lezen van e-mails of iets opzoeken op het internet, maar de bandbreedte is vaak niet genoeg voor het bekijken van youtube-video's, om maar iets te noemen. Soms zit er ook een daglimiet op de verbinding.

De website wificafespots geeft een overzicht van cafés overal in Boedapest en de kwaliteit van verbinding die ze bieden. Wificafespots heeft ook een app, waarop je - niet alleen in Boedapest, maar ook in andere steden - kunt zien of er een hotspot in de buurt is. De lijst is overigens zeker niet compleet, en ze stellen het op prijs als mensen nieuwe plekken aan hen melden.

Wifi in cafés is uiteraard in de eerste instantie bedoeld voor de klanten, en daarom zijn zulke verbindingen meestal beveiligd  met een wachtwoord dat de bediening je geeft als je erom vraagt. Vaak staat het wachtwoord ook voor of achter in het menu op of ergens op een bord op de de muur. Niet overal is een pass word nodig, trouwens. Ketens zoals McDonald's, Burger Kings, Starbucks en Coffee company in de stad bieden bijvoorbeeld allemaal WiFi zonder wachtwoord. Ook een groot aantal kleinere cafés zien het nut van een wachtwoord niet.

Voor wie draadloos wil internetten zonder meteen vast te zitten aan een kop koffie is een café of restaurant uiteraard geen oplossing. Maar er zijn genoeg andere plaatsen:

- Grote winkelcentra zoals Westend, Mammut en Lurdy ház 

- De Déli, Nyugati en Keleti treinstations (plus, voor wie de stad uit wil) 770 treinen van de Hongaarse spoorwegen)

- Liszt Ferenc vliegveld (alleen handig bij aankomst en vertrek, maar toch).

- Het Mechwart liget (een klein park) en de Lövöház utca in het tweede district. De verbinding is beperkt tot een half uur per dag voor toeristen. Bewoners van de wijk krijgen een speciale kaart, waarmee ze er twee uur per dag gebruik van kunnen maken.

En dan kun je natuurlijk ook nog gewoon scannen of er ergens een verbinding binnen bereik is. Gezien het enorme aanbod is de kans groot dat dat het geval is.

Hongaars gebak, een rijke traditie.

Dobos torta

Boedapest heeft een rijke traditie van banketbakkers. Dat dat deels een erfenis is uit de Habsburgse tijd zie je daaraan dat vrijwel overal Sachertaart en de Schwarzwaldertaart (Fekete erdő torta) op de kaart staan. De Turkse invloed zie je terug in de strudel (rétes) gevuld met appels, kersen, walnoten of maanzaad of zelfs met licht gezoete kool (een aanrader). Rétes wordt gemaakt met laagjes zeer dun uitgerold deeg dat erg lijkt op Grieks (Turks) filodeeg.
Maar de tijd is niet stil blijven staan en veel banketbakkers ontwikkelen tegenwoordig eigen creaties: prachtig opgebouwde gebakjes, gevuld met een frisse vruchtencrème en versierd met schilderijtjes van meerkleurige chocolade.
En dan zijn er de echte Hongaarse klassiekers; gebak dat in de loop der tijd legendarisch is geworden, vaak ook vanwege het verhaal erachter.

Dobos torta: Taartpunten die er op het eerste gezicht een beetje uit zien als spekkoek. Ze bestaan uit vijf of zes dunne laagjes biscuitdeeg (ieder apart gebakken), afgewisseld met een crème van chocolade en boter en afgedekt met een krokant laagje karamel. De zijkant van de taart wordt bedekt met een laagje gemalen nootjes (hazelnoten, amandelen, walnoten, kastanjes). Door die “deklagen” op boven- en zijkant is de taart tot tien dagen houdbaar, wat praktisch was in een tijd zonder koelkasten. Het gebak werd in 1885 bedacht door József Dobos, eigenaar van een  beroemde delicatessenwinkel in Boedapest. Hij presenteerde zijn creatie voor het eerst op een grote expositie waar ook keizer Frans Joseph en keizerin Sissi aanwezig waren en reisde daarna heel Europa door om de Dobos torta internationaal te promoten. Hij hield het recept aanvankelijk geheim, maar maakte het openbaar toen hij in 1906 met pensioen ging. Een operette over zijn leven maakte van Dobos een ware Hongaarse volksheld.

Koffie met grandeur

New York

Boedapest heeft een traditie van charmante koffiehuizen en grand cafés die teruggaat tot de tweede helft van de 19^e en het begin van de 20^e eeuw, de glorietijd van de Hongaarse hoofdstad. Het kávéház was dé openbare ontmoetingsplek waar adellijken en gegoede burgers gebroederlijk samen kwamen met kunstenaars, schrijvers en dagbladjournalisten die er hun schetsen maakten, hun boeken schreven en hun redactievergaderingen hielden. Vaak was er een speciaal schrijversmenu voor de halve prijs. Voor veel, vaak kleinbehuisde schrijvers was het koffiehuis haast hun huiskamer. Er werd gediscussieerd en geroddeld en er werden revoluties gestart. Geen wonder dat de communisten de koffiehuizen als verdachte vrijplaatsen voor potentiële dissidenten zagen en de meeste daarom veiligheidshalve maar sloten.
Na de omwenteling van 1990, gingen de koffiehuizen langzaam maar zeker weer open en vandaag de dag zijn er weer tientallen; van kleine buurtzaakjes tot moderne koffieketens en natuurlijk de in hun oude glorie herstelde grand cafés. Een Hongaars kávéház is overigens aanzienlijk meer dan gewoon een koffiehuis. Ze schenken allemaal ook alcohol, je vindt er altijd iets te eten en de meeste hebben bovendien een volledige menukaart en zijn dus een prima plek voor lunch of diner.

Centrál Kávéház 
Tal van beroemde Hongaarse intellectuelen waren hier vaste klant, bijvoorbeeld auteur, toneelschrijver, dichter en journalist Frigyes Karinthy (een aantal van zijn zeer rake en grappige boeken zijn ook in het Nederlands verkrijgbaar) en dichter Endre Ady, wiens woning om de hoek nu een museum is. In de galerij achterin het koffiehuis hield het literaire tijdschrift Nyugati aan het begin van de 20^e eeuw kantoor. In de communistische tijd zat er een tijdlang een kantine in voor de bouwvakkers die de metro aanlegden. Het was het eerste grote oude koffiehuis dat na de omwenteling werd gerestaureerd en heropende zijn deuren in het jaar 2000. De inrichting is weliswaar niet meer zo uitbundig als voor de oorlog, maar wel heel fraai. 

Centrál Café, Pest V, Károlyi Mihály u. 9, Boedapest V.

New York

De neo-barokke vergulde elegantie van dit zeer luxueuze grand café, dat is gevestigd op begane grond van het New York Paleis, is al sinds de opening in 1896 legendarisch. Het verhaal gaat dat op de eerste dag schrijver Ferenc Molnár de sleutels van het etablissement in de Donau wierp zodat het nooit meer dicht kon gaan. De communisten veranderden de gelegenheid in een schoenenwinkel, maar in de jaren zestig ging het toch weer open, zij het schoorvoetend. Ze noemden het eerst Hungária, want het Amerikaanse “New York” kon natuurlijk niet, al bleef het in de volksmond wel altijd zo heten. Later veranderde ook de officiële naam, langzaam maar zeker: via Hungária-New York naar New York-Hungária.  In 2006 werd het gekocht door de Boscolo-hotelketen, die het café geheel restaureerden en het zijn oude naam teruggaven.
Daarbij verdwenen helaas de cartoons van Hongaarse schrijvers en kunstenaars. Die zijn tegenwoordig terug te vinden in het literaire Petöfimuseum.
In de kelder is een restaurant. New York is niet geodkoop: het prijsniveau past bij het vijf sterren Boscolo-hotel.
New York Café, Erzsébet krt. 9-11