Joods leven op het platteland

Wie een inkijkje wil in het vooroorlogse Joodse leven op het Hongaarse platteland, moet absoluut naar de tentoonstelling “Kő Kővel” (in het Engels vertaald als “Picking up the pieces” en in het Nederlands wellicht het best als “Steen voor Steen”). Het is een mooie gelegenheid om meteen even de grote hal van het imposante paleis waar de tentoonstelling gehouden wordt van binnen te bewonderen. Het gebouw eindigde ooit als tweede bij de prijsvraag voor het ontwerp van het parlement, en werd daarna op kleine schaal alsnog gebouwd als zetel voor het Opperste Gerechtshof. Er is sprake van dat het die functie weer zal krijgen.

“Steen voor Steen” geeft een beeld van de cultuur en het alledaagse leven van Joden buiten de Hongaarse hoofdstad voor de Tweede Wereldoorlog. Wat de expositie boeiend maakt is dat daar van alles voor wordt gebruikt: hele gewone alledaagse voorwerpen (een bord voor een feestmaal, een simpele schoen, een schoolboekje), foto’s (een straatbeeld, een groep mensen, een familie), maar ook geluidsfragmenten en natuurlijk een heleboel tekst en uitleg (alles ook in het Engels).
Ronduit beklemmend zijn een paar grote foto’s waarmee de tentoonstelling eindigt: karren met paarden die, volgeladen met mensen en spullen, op weg zijn van een dorp naar de grote stad verderop, waar – weten wij nu - het getto wacht en dan de trein naar Auschwitz.
De enige smet op het geheel is de tekst helemaal in het begin, waarin min of meer wordt gesuggereerd dat de Hongaarse Holocaust geheel e verantwoordelijkheid was van de Duitse nazi’s. Dat mag tegenwoordig de van overheidswege gesanctioneerde versie van de geschiedenis zijn, maar serieuze historici laten er geen twijfel over bestaan dat het vuile werk voor negentig procent of meer door de Hongaren zelf werd gedaan.

Steen voor Steen, tot 15 oktober 2015 in het Etnografische Museum (Néprajzi Muzeum), www.neprajz.hu

Wat het gebouw betreft: toen de Hongaarse elite eind 19de eeuw besloot een nieuw parlement te bouwen, werd er een competitie uitgeschreven waarbij Hongaarse architecten ontwerpen konden indienen. Het ontwerp van Imre Steindl, dat de eerste plaats haalde, werd het parlement dat we nu nog kennen. Maar het stadsbestuur vond nummer twee eigenlijk ook wel mooi en dat werd dus ook maar gebouwd, als onderkomen voor de Kuria, het hoogste gerechtshof. Na de Tweede Wereldoorlog werd dit het huidige Etnografische Museum, maar in de enorme hal is nog goed te zien dat het oorspronkelijk voor een prestigieuzer doel ontworpen en gebouwd is.

De synagoge van Györ

Zittende vrouw, Margit Kóvács

Dat de West-Hongaarse stad Györ een bisschopsstad is, kan je als bezoeker nauwelijks ontgaan. Elk tweede huis in het barokke stadscentrum lijkt een kerkelijke bestemming te hebben, of draagt anders wel ergens op de gevel een driehoek met het alziende oog van God die aangeeft dat het ooit een kerkelijke bestemming had. Ook het bisschoppelijk paleis op de Bisschopsheuvel getuigt van de rijkdom van dit bisdom, net als de kathedraal er tegenover, waar de vergulde barokke versieringen niet op schijnen te kunnen en waar gelovigen komen voor een Maria-icoon dat ooit tranen van bloed gehuild heeft, of voor de schedel van de Heilige Ladislaus.

Voor minder gelovigen zal Vilmos Ápor, bisschop van Györ in de Tweede Wereldoorlog, misschien een aansprekender figuur zijn. Toen in 1944 de Hongaarse joden naar Auschwitz werden gestuurd, protesteerde hij zowel bij de kerk als bij de Gestapo in Berlijn. Ook onderhandelde hij met de Duitse commandant om een belegering van de stad te voorkomen. Hij werd op Goede Vrijdag 1945 door Sovjet-soldaten doodgeschoten toen hij hen probeerde te beletten om een aantal vrouwen die hij een schuilplaats had geboden, te verkrachten. In de ruimte waar hij de vrouwen en hun kinderen probeerde te beschermen, is nu een tentoonstelling over hem ingericht.

Het barokke centrum van Györ is zonder enige twijfel een bezoek waard. Gelegen in de bocht waar de Raba in de Donau stroomt, rijst de Kapitelheuvel boven het water op als een indrukwekkende vesting. Het autovrije stadscentrum nodigt uit tot wandelen,  in de zomer zijn er talloze terrasjes en het stadje is bezaaid met kleine musea.  Dat maakt het voor de toerist meteen een beetje lastig, want wat kies je uit zoveel aanbod? Het zou mooi zijn als je één gezamenlijke kaartje voor al die musea kon kopen, zodat je gewoon naar binnen kunt stappen, maar dat is helaas niet het geval.
De moeite waard is in ieder geval de tentoonstelling van het werk van de Hongaarse kunstenares Margit Kóvács in haar geboortehuis, het Kresztaház, Apáca u. 1, dagelijks behalve maandag van t10 tot 18 uur. Kóvács maakte beelden van aardewerk in een zeer herkenbare, eigen stijl. Ze werkte lange jaren in Szentendre, destijds meer een kunstenaarskolonie dan een toeristenstadje. Ook daar is een museum aan haar werk gewijd.

Synagoge Györ

Aan de overkant van de Raba ligt de Nieuwe Stad. Op het eerste gezicht niet de plek waar het meeste te beleven is, maar in het hart van de wijk duikt onverwacht de imposante synagoge van Györ op. Zoals veel synagoges uit de tweede helft van de negentiende eeuw liet de architect zich inspireren door de Moorse bouwstijl. De Joodse bevolking van het stadje werd in 1944 en masse naar Auschwitz gedeporteerd, een gebeurtenis die in de Engelstalige folder over het gebouw wat cryptisch wordt omschreven als "in het begin van de jaren veertig nam de joodse bevolking van Györ af en kwam de synagoge leeg te staan".
Tegenwoordig huisvest het gebouw een museum en een deel van de plaatselijke universiteit, en daaraan heeft het ongetwijfeld te danken dat het van buiten en van binnen in oude glorie is hersteld. Hoewel de synagoge niet meer voor diensten wordt gebruikt, is het rijk versierde interieur volkomen intact, inclusief de schrijn voor de Thora. Een aanrader.


Voor meer informatie over Györ, zie de reisgids van journalist Henk Hirs.

En verder: op de Baross Gábor utca 21 bevindt zich een geheel vernieuwd toeristenbureau, met onder meer een informatieve en interactieve tentoonstelling over de stad en de omgeving.