Uit eten op Kerstavond, update 2015

Café New York

Kerstavond, 24 december, is een beetje een dooie boel in Hongarije. Het is traditioneel een familiefeest dat thuis gevierd wordt met vissoep of vis in een andere vorm, meestal karper, omdat vis een oud symbool voor Christus is. Winkels, café's, restaurants, alles gaat dicht. 's Ochtends is er nog tijd om boodschappen te doen, een deel van de restaurants serveert nog wel een middagmaal, of is nog open voor mensen die een afhaalkerstmaaltijd besteld hebben, maar daarna houdt het openbare leven op. Zelfs een deel van het openbaar vervoer stopt ermee, een beetje zoals in Nederland met oud en nieuw. Daar sta je dan als toerist. Zelfs de meeste hotel-restaurants zijn dicht die avond. Er is vaak wel een of andere voorziening voor gasten, maar als toevallige passant kun je er niet zomaar terecht. Gelukkig zijn er wel een paar opties, al zul je in bijna alle gevallen diep in de buidel moeten tasten. En wie niet nu reserveert, maakt waarschijnlijk geen schijn van kans.
Onderstaande lijst is in december 2015 aangevuld, en, moet erbij worden gezegd, ook gezuiverd,. Gezien het aantal Hongaarstalige artikelen over de vraag waar je op kerstavond uit eten kunt gaan, is er ook onder Hongaren behoefte aan open restaurants die avond, maar een trend om open te blijven er er desondanks niet. Een behoorlijk aantal restaurants die in 2012 nog een menu hadden op kerstavond, zijn in 2015 dicht. Eventuele tips zijn van harte welkom.

De Notenkraker en andere dingen om te doen rond Kerstmis

Mooie kerstmarkten, romantisch verlichte gebouwen aan de Donau, kerstconcerten en kraampjes met gepofte kastanjes of glühwein: Boedapest is rond de kerst zeker het bezoeken waard. Al moet je één ding op de koop toenemen: op 24 december, Szenteste (Heilige Avond), gebeurt er echt helemaal niets in de stad. De winkels gaan vroeg dicht, en bioscopen, theaters en dergelijke houden hun deuren gesloten., En wat voor toeristen problematischer is: de meeste restaurants en cafés zijn die dag ook dicht. Degene die wel open zijn, hebben daar vaak een behoorlijk prijskaartje aanhangen. Bij deze een overzicht.

Wie rond de kerstdagen in Boedapest uit wil gaan, komt er bijna niet omheen: de Notenkraker. Tchaikovsky's ballet over de kerst van de familie Stahlbaum en het magische speelgoed dat de kinderen krijgen, is het traditionele programma van veel Hongaarse theaters en concertzalen. Het ballet wordt rond de kerstdagen maar liefst 19 keer in de Opera opgevoerd en vier keer in het Paleis der Kunsten, op 18, 19, 23 en 27 december. Wie er heen wil, mag snel zijn met kaartjes boeken, want een behoorlijk deel van de voorstellingen is al volgeboekt, Wie misgrijpt: filmhuis Uránia heeft twee live projecties van het ballet, uitgevoerd door het Bolshoi theater in Moskou.

Maar er is meer te beleven, gelukkig. Van een hele andere orde zijn de verrassingsconcerten van het internationaal gerenomeerde Budapest Festival Orchestra in de prachtige concertzaal van de Liszt Ferenc Zeneakademia. Ze maken deel uit van een nieuwe traditie: twee jaar geleden organiseerde dirigent Iván Fischer deze concerten voor het eerst. Wat je te horen krijgt, blijft geheim tot het concert zelf. Fischers uitdrukkelijke bedoeling is om mensen in aanraking te brengen met muziek waar ze anders zo snel niet naar zouden luisteren: "Mensen zijn gewend om te eten wat ze kennen. De grote meerderheid is bang voor nieuwe dingen. Wij moeten een weg zoeken om die angst te overwinnen," aldus Fischer zelf over de concerten.

Wie voor de kerst in de stad is en nog op zoek is naar goede kerstcadeaus, Boedapest is een prima plek om te zoeken. Sinds half november zijn de kerstmarkten weer open, met als belangrijkste die op het Vörösmarty tér, en daarnaast die op het Szent István tér voor de basiliek en die op het Déak tér. De markten liggen allemaal op loopafstand van elkaar en bieden een keur aan producten, voor een groot deel Hongaars handwerk, van traditioneel en modern aardewerk en houtsnijwerk tot handbeschilderde zijden shawls, handschoenen van lamsvacht en kleurrijke vilten hoeden en jassen. Je vindt er gegarandeerd wat, wat je in Nederland niet gevonden zou hebben.

Wie van 4 tot 6 december in Boedapest is, kan ook terecht in het Museum voor toegepaste kunst,  een prachtig jugendstil-gebouw waar op die dagen een speciale adventsmarkt wordt gehouden waar meer dan honderd moderne Hongaarse grafici, sieradenontwerpers, keramiekmakers en andere kunstenaars hun werk komen verkopen.

Verder houdt WAMP, een club die markten voor moderne Hongaarse designers organiseert, op de eerste drie zondagen van december een design-kerstmarkt in het Millenáris, een park in Buda met een aantal voormalige fabrieksgebouwen die zijn omgebouwd voor andere doeleinden. Ook voor architectuurliefhebbers de moeite waard.

Wie van de winter wil genieten met een mooie wandeling of een duik in een verwarmd openluchtbad, kan hier hier kijken voor tips over wandelen, zwemmen en schaatsen.

Hongaarse feest- en herdenkingsdagen

Processie op St Stefansdag

Hongaren zijn goed in herdenken en kennen naast de gebruikelijke feestdagen van eerste en tweede kerstdag, eerste en tweede paasdag, eerste en tweede pinksterdag, Nieuwjaarsdag een aantal vrije feest- en herdenkingsdagen die niet samenvallen met de dagen die we in Nederland gewend zijn.

Van sommige van die dagen zul je als toerist niet zoveel merken, behalve dat veel dicht is, met name winkels, die verplicht gesloten zijn op alle vrije feestdagen. Een voordeel van vrije feest- en herdenkingsdagen is vaak (maar niet altijd) dat musea gratis dan toegankelijk zijn, wat weer als nadeel heeft dat er dan veel drukker is. Maar winkels zijn verplicht gesloten op nationale feestdagen, en in de Opera en dergelijke is vaak een aangepast programma, zoals de opera Bánk Bán, die buiten Hongarije nooit een succes werd.

Er zijn zo'n zeven herdenkingsdagen die geen vrije dag verdienen, waaronder de Holokaustdag en de Dag ter Herdenking van de Communistische Diktatuur (en sinds dit jaar ook de Dag voor de Hongaarse Vlag). Maar de eerste vrije herdenkingsdag van het jaar is 15 maart, de dag waarop de Hongaarse opstand tegen de Habsburgers in 1848 wordt herdacht. Als toerist heb je er niet zoveel aan. Er worden die dag her en der bijeenkomsten gehouden, vaak bij een standbeeld van een van de helden van die dagen, maar wie geen Hongaars verstaat, zal daar weinig plezier aan beleven. Hooguit zal het je als toerist opvallen dat veel Hongaren die dag een kokarde met de Hongaarse driekleur op hebben. Zo'n kokarde droegen de opstandelingen ook.

Sinds 2017 is Goede Vrijdag een vrije dag. Samen met Eerste en Tweede Paasdag zorgt dat voor een zeer lang paasweekend, waarin de winkels (en bijvoorbeeld ook de markt in Budapest) alleen op zaterdag open zijn.
Verder mogen Hongarije thuisblijven op 1 mei. De feestdag vindt zijn oorsprong in de Amerikaanse arbeidersbeweging, die in 1888 besloot op 1 mei jaarlijks een demonstratie voor de invoering van een achturige werkdag te organiseren. Het werd een socialistische traditie en onder het communisme was het de dag van de grote parades. De Hongaarse Socialistische Partij organiseert jaarlijks een 1 mei-feest in het Stadspark, een soort grote braderie met kraampjes en draaimolens, maar ook elders zijn feestelijkheden, van shows met paarden en runderen op de Hortobagy tot maratons, motorraces en concerten.

Winteractiviteiten

Behalve als je gaat skiën, zijn wintervakanties binnenvakanties. Maar zeker als het weer mooi is, is er in Boedapest genoeg buiten te doen.

Om te beginnen met zwemmen. De Hongaren zijn niet zo gek als de Russen om grote gaten in het ijs te hakken. Dat hoeft ook niet, want het land is rijk gezegend met warm water, en het warme Széchenyibad is het hele jaar door open voor bezoekers. De meeste dagen kun je er, ook in de winter, tot tien uur 's avonds terecht, maar met de feestdagen zijn de openingstijden wat beperkter. Hou er rekening mee dat alles in Boedapest, ook de baden, op 24 december al vroeg in de middag dicht gaan. Klik hier voor een compleet overzicht van de openingstijden van het bad tijdens de feestdagen.

De kerstmarkten in het centrum van de stad, op het Vörösmarty tér en bij de Basiliek, blijven open tot 1 januari. Vooral de markt op het Vörösmarty tér begint internationale faam te krijgen, en het kan er dan ook behoorlijk druk zijn. Maar wel gezellig. Er is muziek, er zijn etenskramen met enorme pannen Hongaarse winterkost, van gevulde zuurkoolbladen en worsten tot stevige soepen en stoofschotels, en terrassen waar je die maaltijden kunt opeten. Er is glühwein (forrált bor) en warme thee met citroen en behoorlijk wat suiker. En dan is er kürtöskalács, gebak van zoet gistdeeg dat om een houten rol wordt gewikkeld,  en boven een vuur gebakken. Als het klaar is, wordt het door suiker of noten gerold. Heerlijk als het kakelvers is, geen donder aan als je het een tijd laat liggen. Niet om mee naar huis te nemen, dus. Maar er is op de markt veel te vinden wat wel de moeite is: er wordt prachtig en hoogwaardig handwerk verkocht, van aardewerk en houtsnijwerk tot vilt, beschilderde zijde en sieraden.

Je noren kun je thuislaten, maar schaatsen kun je er huren, en de ijsbaan bij het Varosliget is waarschijnlijk een van de meest romantische plekken die je kunt bedenken om te gaan schaatsen. Noren mag je niet eens meenemen, de scherpe, puntige ijzers mogen het ijs niet op. Echt goedkoop is het helaas niet, vooral niet omdat je behalve de toegang ook nog eens de eenmalige aanschaf van een 'plastic kaart' betaalt, die je onder meer voor de kastjes kunt gebruiken. Die kaart schaf je eenmalig aan, maar toeristen zullen zelden meerdere keren komen. In het weekend betaal je meer dan door de week, 2500 tegenover 2000 forint. Schaatsen huren kost 700 forint (2,20 euro) voor een uur, en 2200 forint voor vier uur. Reken al snel op een tientje per volwassene. Maar goed, wel romantisch. Overigens zijn ook bij de schaatsbaan de openingstijden tijdens deze feestdagen wat anders dan normaal. Op de 24ste is de baan helemaal dicht.
Naast de grote ijsbaan is er nog een reeks kleinere ijsbanen overal in de stad. Een overzicht vindt u hier. Helaas in het Hongaars, maar er is wel uit te komen als je eenmaal weet dat cím adres betekent. De kleine banen zijn een stuk goedkoper, en vrijwel overal kun je schaatsen huren.

Mocht het gaan sneeuwen (het zit er nog niet in, maar wie weet), dan trekt heel Boedapest de bergen in, om te wandelen, skiën (vooral langlaufen) of te sleeën). Vanaf het Széll Kálman tér gaat bus 21 naar Normafa, vertrekpunt van een groot aantal wandelingen en de ideale plek voor winteractiviteiten. In het oude Síház (Skihuis) kun je warme soepen en chocolademelk krijgen en er zit een zaakje dat diverse soorten strudel verkoopt. Meestal staat er ook wel iemand die warme wijn en thee verkoopt, of gepofte kastanjes.
Vanuit Normafa loop je ook makkelijk naar de Janosberg. Vandaar gaat een stoeltjeslift (libegö) naar Zugligeti. De libegö is vanuit de stad bereikbaar met bus 291 vanaf het Nyugatistation en draait in de winter tot 15.30. In die tijd kun je zowel boven als beneden constant opstappen.

Wie in rond de kerst in Boedapest op vakantie is, komt er niet omheen: de 24ste, Kerstavond. Voor Hongaren de grootste en belangrijkste dag van het hele kerstfeest. Hou er rekening mee dat die dag alles, werkelijk alles in de loop van de middag stopt. Dat geldt voor het openbaar vervoer, musea, zwembaden, bioscopen en dat geldt helaas ook voor de meeste restaurants. Vorig jaar had Boedapest op Maat een overzicht van restaurants die wel open zijn. Helaas lijkt de lijst zich niet te hebben uitgebreid (we houden ons aanbevolen voor tips). Wie slim is, zorgt dus in ieder geval een noodvoorraadje achter de hand te hebben. En een dik boek of zo.

Kerstmarkt in Boedapest

Boedapest in de winter is een hele andere stad dan Boedapest in de zomer. Verdwenen zijn de terrassen, en met een beetje geluk maken de zwoele zomernachten plaats voor een flink pak sneeuw en ijsschotsen in de Donau. Maar zeker in de weken voor kerstmis heeft de stad zijn eigen charme. Vanaf 16 november zijn de kerstmarkten weer open, en die zijn zeker een bezoek waard.
Je vindt ze overal in de stad, en ook in veel andere steden. De fraaiste, dat leidt geen twijfel, is die op het Vörösmarty tér in het hart van Pest. Hoewel in Nederland nauwelijks bekend, staat de markt, die dit jaar voor de veertiende keer plaatsvindt, in de top tien van mooiste kerstmarkten van Europa. En terecht.
Het is een buitengewoon gezellige markt, die veel toeristen en Hongaren lokt. De talloze kramen bieden een topselectie aan Hongaarse handvaardigheid, van prachtig houten speelgoed, houtsnijwerk en handgeschilderde zijden sjaals tot vele soorten aardewerk, lamsvachten jassen, prachtige hoeden van vilt en kaarsen versierd met ingelegde droogbloemen. Wie op zoek is naar kerstcadeaus, kan hier zeker zijn slag slaan.

Wie hongerig of dorstig is, komt ook aan zijn trekken bij de kramen met warme gekruide wijn (forralt bor), hete zoete thee en enorme pannen vol met paprikaworsten, gevulde zuurkoolbladen, stoofpotten, en bonensoep. Uiteraard kun je er ook kerstversiering krijgen, en Hongaarse kerstspecialiteiten zoals karper en beigli, een gebak van opgerold deeg met een vulling van walnoten, maanzaad of gedroogde vruchten.
Er is een enorme kerststal, uiteraard een kerstman en op een podium worden optredens verzorgd. Iedere adventszondag zijn er extra programma's. De markt loopt tot en met oudejaarsavond, als het Vörösmarty tér een van de drie centra is waar de nieuwjaarsfeesten zich concentreren.
Het enige dat misschien op het Vörösmarty tér aan te merken is, is dat het, voor Hongaarse begrippen althans, niet echt goedkoop is, al zullen de meeste buitenlandse toeristen daar anders over denken. Maar elders in de stad vind je ook markten, zij het kleiner en bescheidener: op het Liszt Ferenc tér, niet ver van de Opera vandaan bijvoorbeeld, en op het Széll Kálman tér, een druk knooppunt voor het openbaar vervoer, waar vooral buurtbewoners en toevallige passanten hun slag slaan.
Wie wil weten wat er in de provincie te doen is, vindt hier een uitgebreide lijst met programma's in steden in heel Hongarije. Helaas alleen in het Hongaars.