Ruïnecafés, voor elk wat wils

Szimpla kert

Ze staan in iedere toeristengids en ze hebben Boedapest op de kaart gezet als uitgaansstad: de ruïnetuinen of ruïnecafés. Wat begon als initiatief van jongeren die een plek voor zichzelf wilden creëren, is een van de handelsmerken van de stad geworden. En daarmee is het karakter ook behoorlijk veranderd. Dat is niet per se negatief, trouwens. De eerste ruïnecafés waren echt vooral voor jongeren. Tegenwoordig heb je ze in alle soorten en maten. Voor elk wat wils.

Oorspronkelijk hadden de ruïnecafés een tijdelijk karakter. Dat zat in de aard van het beestje In het zevende district, dat bekend staat als de joodse wijk, had je veel zeer slechte panden. Een deel daarvan is in de loop der jaren gesloopt, en op het braakliggende plot werd met simpele middelen, afvalhout, kratten en overal vandaan gesleepte stoelen, een bar ingericht die weer verdween als het terrein werd bebouwd.

De moeder van alle ruïnecafés en degene die je zeker in de toeristengids vindt, is de Szimpla kert (Eenvoudige tuin) in de Kazinczy utca 14 . Dat is zo langzamerhand bepaald geen tijdelijke instelling meer, want het café is inmiddels tien jaar oud. Szimpla kert werd vooraf gegaan door Szimpla Café, een initiatief van een groep vrienden die een nieuwe plek zochten in een tijd dat veel van de alternatieve cafés die eind jaren tachtig, begin jaren negentig waren ontstaan, ter ziele waren gegaan.
Szimpla kert is eigenlijk geen echte ruïnetuin. Het café is gevestigd op de binnenplaats van een typisch Boedapest huurappartementenblok en neemt inmiddels het hele complex in beslag. De binnenplaats is deels overdekt, zodat het ook in de winter open is. Je kunt er eten, drinken, en ze hebben iedere dag een muziekprogramma. Het feit dat Szimpla kert in de gidsen staat, heeft zijn effect: een groot deel van de bezoekers is tegenwoordig toerist. Niet iedereen zal er zich thuis voelen, de sfeer is behoorlijk new age, en wie kritisch is over wc's kan beter een andere plek zoeken.
In dezelfde straat, Kazinczy u. 37-39, vind je de Köleves kert (Steensoeptuin). Met zijn vrolijk gekleurde stoelen en een kinderhoek trekt deze tuin overdag veel ouders met kinderen aan, die er veilig kunnen rondscharrelen en schommelen in de hangmatten die aan het dak van de bar hangen. De sfeer is relaxed en in tegenstelling tot het gelijknamige restaurant ernaast heeft de tuin heeft simpele cafémaaltijden. Bij het restaurant (dat ook een terras aan de achterkant heeft) kun je prima, op wat hoger niveau, eten.
Instant, op de Nagymező u. 38, claimt het grootste ruïnecafé van Boedapest te zijn. Of je nog van een ruïnecafé kunt spreken, is de vraag: er is een binnenplaats, maar er zijn ook meerdere verdiepingen en zalen, ieder met zijn eigen aanbod, van disco tot jazz en dansfeesten tot performances en theater en een ruimte waar een bed en stoelen van het plafond naar beneden hangen. De belichting is psychedelisch en young and beautiful is bij Instant het devies.

Kunst: de muurschilderingen van Neopaint

Rubik kubus. foto Neopaint

Dankzij de kunstenaars van Neopaint verandert het zevende district van Boedapest de laatste maanden in snel tempo in een reusachtige openluchtgalerie. Neopaint, een groep graffiti-kunstenaars die van hun jeugdhobby hun werk hebben gemaakt, kreeg van de gemeente toestemming om de overal in de wijk aanwezige vuurwanden te verfraaien.
Het gaat om de huizenhoge, kale, verwaarloosde muren die zichtbaar worden als het buurpand wordt afgebroken. Meestal zijn ze raamloos, soms hebben ze hele kleine wc-raampjes die in het verleden op een luchtschacht uitkeken en in alle gevallen zijn ze spuuglelijk. Tot de kunstenaars van Neopaint langskomen en de kale muur veranderen in een landschap, een gevel met een groentewinkel, een enorme Rubik-kubus, of een ode aan de beste voetballers die Hongarije ooit heeft gekend.

De kunstenaars van Neopaint zijn allemaal als tiener ooit begonnen graffiti-tags. De meesten van hen verdienen hun geld met decoratieve wandschilderingen in gebouwen of spectaculaire blikvangers voor bedrijven bij bijvoorbeeld beurzen. Ze werken niet alleen in Hongarije, maar tot aan Parijs en Dubai aan toe.
Ze maken deels nog steeds gebruik van graffititechnieken, maar combineren die met andere technieken en ze zijn in staat een enorme wand binnen hele korte tijd te versieren, Hun huizenhoge wandschilderingen hebben niets meer met traditionele graffiti te maken. De kunstwerken zijn echt overal in de wijk te vinden, en vormen een welkome aanvulling in deze toch al zo levendige buurt in het hart van Pest.

Neopaint is sinds 2010 actief aan het lobbyen voor het gebruik van hun technieken bij de renovatie van brandmuren in Boedapest. In het eerste jaar maakten ze drie wandschilderingen, waarmee ze wilden laten zien dat het geen kapitaal hoeft te kosten om een troosteloos stuk wijk een heel nieuw uiterlijk te geven.
Een van hun eerste kunstwerken in het zevende district was een zonnig landschap op een wand naast een kleine speelplaats, die daardoor in één klap van een wat treurig ogend buurtspeeltuintje veranderde in een plek waar je als moeder graag met de kleine heengaat.

Kleurige Stad: muurschildering in de Kazinczy utca

Maar hun echte doorbraak kwam twee jaar geleden in een samenwerkingsproject met het stadsbestuur van het zevende district en verffabrikant Trilak. Die samenwerking leidde tot een officieel brandmuur-rehabilitatieproject en een golf aan nieuwe schilderijen, meer dan vijftien in 2013 en 2014. En het aantal blijft groeien.

Overigens wees iemand me erop dat Neopaint niet de enige is die muurschilderingen maakt in het zevende district. In het kader van het Színes Város Strongbow Festival (Kleurige Stad Strongbow Festival) hebben meerdere kunstenaars afgelopen najaar bijgedragen aan de openluchtgalerie die het zevende district langzamerhand wordt.

Hieronder een lijst met Neopaint-schilderingen. De lijst is zeker niet volledig, ook al, omdat er steeds nieuwe schilderijen bijkomen

Zevende district:
De meest typische straat van Pest – Király utca 11.
Landschap – Király u. 25.
Kaart van Boedapest - Kazinczy utca 52
De wedstrijd van de eeuw – Rumbach Sebestyén utca 10.
Sissy – Rumbach Sebestyén u. 9.
Rubik kubus - Rumbach Sebestyén utca 7
Knoop opnieuw! – Dessewffy utca 30–36.
Namaakgevel – Kertész u. 30.
Zeilen – Dohány u. 32–34.
De Grote Ring anno, Continental Hotel – Dohány u. 42.
Kristalboom – Wesselényi u. 30.
Vluchtelingenkind – Gozsdu udvar
Sprookjesstad – Baross Gábor lagere school, Hernád u. 42.
De Grote Ring anno, Madách Imre Gimnázium – Barcsay u. 5.
Naaister – Akácfa u. 41.
Groentewinkel – Klauzál tér

Andere districten:
Namaakgevel – Budapest XII., Márvány utca
Hongaarse acteurs – Budapest IX., Rákóczi híd pesti hídfő
Budapest anno - Budapest V., Városháza tér
HÉV (trein) – Budapest III., Szentlélek tér
Super 8 – Budapest VIII., Kőfaragó u. 8.
Taxi – Budapest VIII., Asztalos Sándor u. 16.

De joodse wijk: geweldig om uit te gaan, minder om te slapen

Ruïnetuin in de ochtend

Er is nauwelijks een plek te bedenken in Boedapest die zich sneller ontwikkelt dan het zevende district, de wijk die tot voor kort vooral bekend was als 'joodse wijk'. Joodse wijk is het nog steeds, en steeds meer zelfs, het aantal koosjere winkeltjes en restaurants is de afgelopen jaren behoorlijk gegroeid. Maar daarnaast heeft het zevende district zich de afgelopen twee in razend tempo tot een van de belangrijkste uitgaanscentra van de stad ontwikkeld. Je kunt je niet omdraaien, of er is weer een nieuw café of restaurant geopend. Toeristen hebben dat ook ontdekt. Boedapest begint internationaal faam te krijgen om zijn uitgaansleven, en dat is grotendeels te danken aan het zevende district.

Het uitgaansleven in het zevende district heeft wat te bieden voor iedereen. Er zijn goede restaurants en aangename terrassen, er zijn de ruïnecafés die vooral jongeren aantrekken, er is een groeiend aantal kleine eethuisjes dat mikt op klanten met een kleine beurs en er zijn straten met kroegen die uitnodigen tot een avond serieus stappen. 

Centrum van het uitgaansleven zijn de Gozsdu udvar, een reeks van zeven binnenhoven vol met terrassen en restaurants en de Kiraly en Kazinczy utca. Overdag is de Gozsdu een ideale plek om even
bij te komen van een stadswandeling, 's avonds bruist het er echt van de mensen. De prijzen zijn over het algemeen redelijk, het eten varieert van behoorlijk tot gewoon goed, en de sfeer is aangenaam.

De joodse wijk: echt een bezoek waard

Restant gettomuur

De dame bij de ingang kijkt wat bezorgd naar mijn blote armen. Buiten mag het inmiddels lekker weer zijn, in de orthodoxe synagoge in het hart van de joodse wijk van Boedapest hangt de winterkou nog. De man in ons gezelschap krijgt een keppeltje uit de doos bij de voordeur. Die maatregel is overbodig bij de enige andere bezoekers: een drietal orthodox- joodse toeristen in knielange, zijden jassen, breedgerande zwarte hoeden en met lange oorlokken langs de slapen.

Met grote stappen banjeren ze door het gebouw, luid Jiddisch pratend. Een van hen sprint de treden op naar de kast waar de Thora wordt opgeborgen, en terwijl hij – met de nodige eerbied, dat wel - het versierde roodfluwelen gordijn een stukje oplicht, neemt een van de anderen een foto met zijn mobiel. Dan sprint nummer twee naar boven en poseert, dan nummer drie. Het fraaie art deco interieur van de synagoge en onze medebezoekers wedijveren om onze aandacht.

De orthodoxe synagoge is sinds de renovatie enkele jaren geleden open voor toeristen, maar slechts een enkeling heeft de weg erheen weten te vinden. Tien minuten verderop, bij de Grote Synagoge in de Dohany straat, staan bezoekers in de rij en gonst het binnen van de stemmen van de talloze gidsen. Maar hier zijn we vrijwel alleen. En dat, terwijl de orthodoxe synagoge met zijn versierde bakstenen façade zeker net zo interessant is als de Grote Synagoge. Minder overdadig misschien, maar een stuk intiemer.

De synagoge is het hart van een gebouwencomplex met tal van instellingen voor de kleine, maar groeiende orthodoxe gemeenschap in Boedapest. Er is een slager, een kruidenier, een school en Hannah, het oudste koosjere restaurant van Boedapest. Voor echt Hongaars-joods eten ben je bij Hannah aan het meest authentieke adres, als je de soms zeer knorrige bediening erbij op de koop toeneemt. Misschien, denken we, zijn ze aardiger tegen orthodoxe gasten.

In de nabije omgeving zijn meer koosjere restaurants en winkels, de koosjere banketbakkerij Fröhlich, het enige rituele bad in de stad en het Kings Hotel, waar orthodoxe joden terecht kunnen. Zulke voorzieningen maken Boedapest onder orthodox gelovigen tot een geliefde vakantiebestemming.

Maar ook als ze niet echt joods zijn, eren veel restaurants en cafés het imago van de wijk. Spinoza Ház, een restaurant met eigen theater, biedt iedere vrijdag joodse klezmermuziek. De swingende voorstelling duurt ruim een uur en is zeker de moeite waard, al zit je het kleine theatertje behoorlijk opgepropt.

Andere restaurants bieden typisch joods eten, zoals het sabbatsgerecht sholet, een bonenschotel die van vrijdag op zaterdag op een zacht pitje pruttelt, zodat gelovige joden zaterdag bij de lunch – in Hongarije de hoofdmaaltijd - warm kunnen eten zonder door koken het verbod op arbeid te schenden. De meest authentieke sholet vind je uiteraard bij Hannah, maar wie minder aan koosjer en meer aan gezelligheid hecht, kan beter naar de nabijgelegen Kőleves met zijn grote tuin gaan.

Met 80.000 tot 100.000 joodse inwoners heeft de Hongaarse hoofdstad de derde joodse gemeenschap van Europa. Traditioneel woonden veel joden in het zevende district. Maar wie in de ‘Joodse wijk’ het ene joodse winkeltje naast het andere verwacht, komt bedrogen uit. Dat is vermoedelijk de reden waarom een kennismaking met joods Boedapest veelal stopt bij de monumentale Grote Synagoge.

Een bezoek aan dat complex is ook voor ons een must. We doen het zonder gids. Het gebouw, uit het midden van de 19^de eeuw, biedt plaats aan 3000 mensen. Alleen in New York staat een grotere. De rijke Moorse versiering getuigt van de welvaart van de Hongaarse joodse gemeenschap van Hongarije in die jaren. Dat is tegenwoordig anders. De recente, liefdevolle renovatie is te danken aan de steun van succesvolle nazaten van Hongaars-joodse emigranten, zoals de Amerikaanse filmacteur Tony Curtis.

Wie geïnteresseerd is in joodse rituele kunstobjecten, moet het museum niet overslaan. Als we de suppoost om informatie vragen over de belletjes aan veel voorwerpen, blijkt hij een uitstekende gratis audiogids in de aanbieding te hebben. Daarvan leren we dat de meeste voorwerpen door niet-joden zijn gemaakt, omdat joden uitgesloten waren van beroepen als zilversmid.

Rond de synagoge herinneren meerdere monumenten aan de maanden tussen maart 1944 en januari 1945, toen de wijk een getto was. 400.000 Hongaarse joden, vooral van het platteland, werden in die tijd naar Auschwitz gevoerd of later, toen de treinen niet meer reden, aan de oever van de Donau door Hongaarse pijlkruisers doodgeschoten. Het is aan de komst van het Rode Leger in januari 1945 te danken dan een behoorlijk aantal mensen in de hoofdstad overleefde. Dat maakt dat de wijk niet alleen geschiedenis is, maar het centrum van een bloeiende gemeenschap met eigen scholen, sociale en culturele instellingen en winkels.

Een paar straten van de synagoge, op de Kiraly utca 15, vind je een restant van die negen maanden dat de wijk getto was. Het achterste binnenhof wordt door een gerestaureerd stuk gettomuur in tweeën gedeeld. Een kaart laat zien hoe het bouwwerk overal dwars over binnenhoven liep, soms drie verdiepingen hoog om te voorkomen dat mensen over balkons ontsnapten.

Restanten van de Boedapester gettomuur

Sufni G'art'n met gettomuur op achtergrond

Het zevende district, in de volksmond ook wel de joodse wijk in Boedapest genoemd, kreeg vanaf maart 1944, toen de Duitsers de macht in Hongarije grepen, de functie van getto. Rond de Grote Synagoge aan de Dohány utca staat een aantal monumenten ter herdenking van die duistere jaren. Een beetje verborgen tussen de synagoge en het museum staat een bakstenen muur die de haastig opgetrokken muur symboliseert die het getto van de buitenwereld afsloot. De barrière omsloot het gebied tussen de Király utca, Rumbach utca, Dohány utca en de Kertész utca. Om te voorkomen dat mensen er overheen klommen, was het bouwwerk op sommige plekken meerdere verdiepingen hoog.

De bakstenen muur bij de synagoge is een replica, maar her en der in de wijk zijn, verborgen op binnenhoven en meestal onzichtbaar voor het publiek, nog restanten van de oorspronkelijke muur te vinden. Op de Király utca 15, vlak bij de Holló utca, staat nog een stuk overeind, met daarop een kaart van het getto die laat zien dat de muur in de meeste gevallen dwars over binnenhoven liep. In 2006 sneuvelde een van de laatste grotere gave stukken muur, wat voor de Unesco reden was om de Hongaarse regering te manen zorgvuldig met dit historisch erfgoed om te gaan. Behalve in de Király utca is er ook in de Sufni G’art’n op de Akácfa utca 47, een van de ruïnecafés waar het zevende district beroemd om is, een groter stuk gettomuur zichtbaar.

Voor wie in juni in Boedapest is: in de Rumbach Synagoge is tot eind deze maand een tentoonstelling te zien die de Duitse fotograag Martin Fejer maakte van de restanten gettomuur die op binnenhoven zijn verborgen. De foto's zijn ook te bekijken op zijn website.